जनै पूर्णिमाकाे परम्परा

येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः। तेन त्वाम् अनुबध्नामि रक्षे मा चल मा चल

दानवीर बलि राजा र रक्षा सूत्रको कथा

पुरानो समयको कुरा हो। असुर वंशका राजा महाबली (बलि राजा) अत्यन्त शक्तिशाली, दानी र सत्यवादी थिए। उनले आफ्नो बल र तपस्याको प्रभावले स्वर्गलोकसम्म जिते। इन्द्रादि देवता पराजित भए, र देवलोकका अधिकार बलि राजाले लिए।

देवताहरू भयभीत भए र भगवान विष्णुसमक्ष पुकार गर्न गए—

“हे विष्णु! असुरराज बलि असाधारण दानी र भक्तिपूर्ण भए पनि, उनी अत्यधिक शक्तिशाली भइसकेका छन्। यदि यसरी नै रह्यो भने, त्रिलोकको सन्तुलन बिग्रन्छ।”

⸻

वामनको आगमन

भगवान विष्णुले यो समस्या समाधान गर्न वामन अवतार लिनुभयो— एक नान्हो ब्राह्मण बालकको रूप।
बलि राजा यज्ञ गरिरहेका थिए। यज्ञस्थलमा वामन पुगे र विनम्र स्वरमा भने—

“हे महाराज, मलाई तीन पाइला जमिन दिनुहोस्।”

बलि राजा हाँस्दै बोले— “तीन पाइला मात्र? यो त निकै सानो वर हो, तर ठीक छ, म वचन दिन्छु।”
बलि राजाका गुरु शुक्राचार्यले भने— “यो साधारण बालक होइन, विष्णु स्वयं हुन्। यो तिम्रो सबै लिएर जानेछ।”
तर बलि राजाले भने— “यदि विष्णु आफैं माग्दै हुनुहुन्छ भने, म अझ खुशी छु दान दिन।”

⸻

वचन पालन र बलिको समर्पण

वामनले पहिले पाइला चाल्दा पूरै पृथ्वी ढाकियो, दोस्रो पाइला चाल्दा स्वर्ग र आकाश ढाकियो।
अब त तेस्रो पाइला राख्ने ठाउँ बाँकी रहेन।
वामनले सोधे—

“तेस्रो पाइला कहाँ राखूँ?”

बलि राजाले विनम्रतापूर्वक भने—

“महाराज, मेरो टाउकोमा राख्नुहोस्।”

विष्णुले तेस्रो पाइला बलिको टाउकोमा राखेर उनलाई पाताल लोकमा पठाए।

⸻

रक्षा सूत्रको उत्पत्ति

तर बलिको भक्तिभाव, सत्यनिष्ठा र दानवीरतामा विष्णु प्रभावित भए। बलिले पातालमा जानु अघि एक वर मागे—

“म वर्षमा एकपटक आफ्नो प्रजालाई भेट्न पाऊँ।”

विष्णुले सहमति जनाए र बलिलाई आफ्नो रक्षा गर्नका लागि एक पवित्र सूत्र बाँधिदिए। यही रक्षा सूत्र बाँध्दा भनिने मन्त्र हो—